Çocuğum Hikayeyi Anlatırken Karışıyor: Anlatı (Narrative) Becerisi Nedir?

Bazı çocuklar tek tek kelimeleri, hatta uzun cümleleri rahatça kurar; ama bir olayı anlatmaya başladıklarında dinleyen kişi "kim kimdi, önce mi sonra mı oldu" diye takılıp kalır. Çocuk heyecanla anlatır, ama anlatı ortadan başlar, kişiler tanıtılmadan sahneye girer, olaylar sırasını kaybeder. Bu durum kelime dağarcığı ya da cümle kurma becerisinden bağımsız, kendi başına gelişen bir dil alanıyla ilgilidir: anlatı (narrative) becerisi. Bu yazıda anlatı becerisinin ne olduğuna, nasıl geliştiğine ve evde nasıl desteklenebileceğine bakıyoruz.

Anlatı becerisi nedir?

Anlatı becerisi, bir olayı ya da hikayeyi dinleyenin takip edebileceği bir düzende aktarma yeteneğidir. Bu sadece "ne olduğunu söylemek" değildir; kişileri ve ortamı tanıtmak, olayları doğru sırayla vermek, zaman ve neden-sonuç bağlantılarını kurmak, gerektiğinde dinleyenin bilmediği bilgiyi fark edip tamamlamak gibi birçok alt beceriyi içerir.

Bir çocuğun "Dün parka gittik, kardeşim düştü, ağladı, sonra eve geldik" gibi sırayla bağlanan bir anlatı kurması ile "düştü, park, kardeşim, ağladı" gibi parça parça bilgi vermesi arasındaki fark, kelime bilgisinden değil, bu bilgiyi düzenleme becerisinden kaynaklanır.

Anlatı becerisi hangi aşamalardan geçer?

Anlatı becerisi yıllar içinde kademeli olarak gelişir ve her çocukta aynı hızda ilerlemez. Genel olarak gözlenen eğilim şöyledir:

• Küçük yaşlarda anlatılar genellikle tek bir sahneyle sınırlıdır ("kedi uyuyor" gibi), olaylar arasında bağlantı kurulmaz.
• Biraz daha ileri aşamada olaylar art arda sıralanır, ama aralarında zaman ya da neden-sonuç ilişkisi henüz belirgin değildir.
• Daha sonra olaylar arasına "sonra", "çünkü", "ondan sonra" gibi bağlaçlar girer ve anlatı bir bütünlük kazanmaya başlar.
• Okul çağına yaklaşırken çocuklar bir hikayeyi; giriş, bir sorun/olay ve bir çözüm/sonuçla birlikte, dinleyenin ihtiyaç duyacağı bilgiyi de vererek anlatabilir hale gelir.

Bu aşamalar arasında geçiş süresi çocuktan çocuğa farklılık gösterebilir; bir çocuğun belirli bir yaşta hangi aşamada olduğu tek başına bir sorun anlamına gelmez.

Neden önemlidir?

Anlatı becerisi günlük hayatta fark edilmeyecek kadar sık kullanılır: okulda "hafta sonu ne yaptın" sorusuna cevap vermek, arkadaşına izlediği bir filmi anlatmak, bir tartışmada ne olduğunu açıklamak hep bu beceriye dayanır. Ayrıca araştırmacılar anlatı becerisini, okuma yazmaya geçişte metni anlama ve kendi yazılı metnini kurma becerisiyle de ilişkilendirir; çünkü bir hikayeyi sözlü anlatabilmek ile bir metni anlayıp özetleyebilmek benzer zihinsel düzenleme süreçlerini paylaşır.

Evde nasıl fark edilir?

Bir çocuğun anlatı becerisini gözlemlemek için özel bir test gerekmez; günlük anlardan bazı ipuçları yakalanabilir:

• Bir çizgi filmi ya da okunan bir hikayeyi anlatırken kişileri tanıtıp tanıtmadığı ("bir kız vardı" demek yerine direkt "o gitti" demesi gibi)
• Olayları doğru sırayla verip vermediği, yoksa karmakarışık mı anlattığı
• "Peki sonra ne oldu?", "Neden öyle oldu?" gibi sorulara cevap verip vermediği
• Dinleyenin bilmediği bir bilgiyi (örneğin anlatının kim hakkında olduğunu) atlayıp atlamadığı

Evde nasıl desteklenebilir?

Anlatı becerisi günlük etkileşimler içinde doğal biçimde desteklenebilir:

• Resimli bir kitaba bakarken sayfaları birlikte anlatmak, ara sıra "sence şimdi ne olacak?" diye sorup çocuğu olayları tahmin etmeye ve sıraya dökmeye davet etmek
• Gün sonunda "bugün ne oldu?" diye sorduğunuzda, çocuğun anlatısını yarıda kesmeden dinlemek, gerektiğinde "peki ondan sonra?" gibi açık uçlu sorularla devam etmesine yardımcı olmak
• Bir olayı siz de kısaca modelleyerek anlatmak; "önce... sonra... en sonunda..." gibi bağlayıcı kelimeleri kullanarak çocuğun bu yapıyı duymasını sağlamak
• Fotoğraf albümüne ya da bir etkinlik sonrası çekilen fotoğraflara bakarak "o gün ne olmuştu, hatırlıyor musun?" diye birlikte hikayeyi yeniden kurmak

Bu etkinliklerde amaç çocuğu düzeltmek değil, onun anlatısını zenginleştirecek örnekler sunmak ve meraklı sorularla anlatıyı genişletmesine alan açmaktır.

Ne zaman bir değerlendirmeye değer?

Anlatı becerisindeki farklılıklar çoğu zaman zamanla kendiliğinden olgunlaşır. Ancak çocuğunuzun yaşıtlarına kıyasla bir olayı anlatırken sürekli çok kısa, dağınık ya da takip edilmesi zor kaldığını düşünüyorsanız, ya da bu durum okulda veya arkadaşlarıyla iletişimde çocuğu zorluyorsa, bir dil ve konuşma terapistiyle görüşmek faydalı bir adım olabilir. Değerlendirme sürecinde çocuğun anlatı becerisi, diğer dil alanlarıyla birlikte bütüncül olarak ele alınır ve ihtiyaç varsa buna yönelik bir destek planı oluşturulur.

Çocuğunuzun anlatı becerisini birlikte değerlendirmek isterseniz bir değerlendirme seansı planlayabiliriz.