Yetişkinlikte aniden kekelemeye başladım: Edinilmiş (nörojenik) kekemelik nedir?

Elli beş yaşında, hayatı boyunca hiç takılmadan konuşmuş bir kişinin, geçirdiği bir inmeden birkaç gün sonra cümlelerin başında tekrar tekrar takılmaya başladığını düşünün. Aile bu durumu genellikle "stresten olmuştur, geçer" diye yorumlar ya da "keşke çocukken kekemeliği vardı da şimdi tekrar mı ortaya çıktı" diye kafası karışır. Oysa bu tablo, çocuklukta başlayan kekemelikle aynı şey değildir; dil ve konuşma terapisinde kendine özgü bir tanısı olan edinilmiş (nörojenik) kekemelik söz konusudur.

Edinilmiş nörojenik kekemelik nedir?

Edinilmiş nörojenik kekemelik, beynin konuşmanın planlanması ve zamanlanmasıyla ilişkili bölgelerinde meydana gelen bir hasar veya işlev bozukluğu sonucunda, daha önce akıcı konuşan bir kişide aniden ortaya çıkan bir akıcılık bozukluğudur. En sık inme sonrasında görülse de; kafa travması, nörodejeneratif hastalıklar, beyin ameliyatları sonrası veya bazı ilaçların yan etkisiyle de ortaya çıkabilir. Buradaki temel fark, sorunun çocuklukta gelişen bir konuşma-dil sürecinden değil, yetişkin bir beyinde sonradan oluşan bir hasardan kaynaklanmasıdır.

Gelişimsel kekemelikten nasıl ayrılır?

Aileler ve hatta bazı sağlık çalışanları bu iki tabloyu karıştırabilir; ancak birkaç önemli fark vardır:

• Başlangıç yaşı ve hızı: Gelişimsel kekemelik neredeyse her zaman çocuklukta, genellikle 2-6 yaş arasında, kademeli olarak başlar. Edinilmiş nörojenik kekemelik ise yetişkinlikte, çoğunlukla bir nörolojik olayla (inme, travma) aynı anda veya kısa süre sonra, aniden ortaya çıkar.
• Takılmanın yeri: Gelişimsel kekemelikte takılmalar tipik olarak kelimenin veya cümlenin başında yoğunlaşır. Nörojenik kekemelikte ise takılmalar kelimenin herhangi bir yerinde, hatta kelime içindeki hecelerde de görülebilir; bu yönüyle daha "yaygın" bir dağılım gösterir.
• Farkındalık ve gerginlik: Gelişimsel kekemeliği olan kişilerde genellikle takılmaya eşlik eden bir gerginlik, kaçınma davranışı veya konuşma kaygısı gelişir. Nörojenik kekemelikte kişi takıldığının farkındadır ama çoğu zaman aynı düzeyde bir kaygı veya kaçınma davranışı göstermez.
• Konuşma bağlamına duyarlılık: Gelişimsel kekemelikte şarkı söylerken, koro hâlinde konuşurken veya tek başına konuşurken takılmalar genellikle belirgin şekilde azalır. Nörojenik kekemelikte bu "kolaylaştırıcı" bağlamların etkisi çoğu zaman çok daha sınırlıdır; kişi şarkı söylerken de benzer şekilde takılabilir.
• Eşlik eden belirtiler: Nörojenik kekemeliğe, altta yatan nörolojik duruma bağlı olarak kol-bacakta güçsüzlük, yüzde asimetri, yutma güçlüğü veya dilde başka değişiklikler (örneğin kelime bulmada zorlanma) eşlik edebilir.

Neden ortaya çıkar?

Konuşmanın akıcı üretimi, beynin birçok bölgesinin eş güdümlü çalışmasını gerektiren karmaşık bir süreçtir; sesleri sıraya koymak, bunları doğru zamanlamayla art arda dizmek ve bu süreci gerçek zamanlı izlemek gerekir. İnme, travma veya benzeri bir nörolojik olay bu ağın bir kısmını etkilediğinde, konuşmanın akıcılığı da bozulabilir. Etkilenen bölge ve hasarın büyüklüğü kişiden kişiye farklılık gösterdiği için, edinilmiş kekemeliğin şiddeti ve görünümü de oldukça değişkendir; bazı kişilerde hafif ve geçici, bazılarında ise daha kalıcı bir tabloya dönüşebilir.

Belirtiler nelerdir?

Edinilmiş nörojenik kekemeliği düşündüren bazı özellikler:

• Daha önce akıcı konuşan bir yetişkinde, bir nörolojik olaydan sonra ani ve yeni başlayan takılmalar
• Takılmaların kelimenin başı dışında kelime içinde veya sonunda da görülmesi
• Şarkı söylerken, koro hâlinde konuşurken gibi genellikle kolaylaştırıcı kabul edilen durumlarda belirgin bir rahatlama olmaması
• Takılmalara eşlik eden güçsüzlük, yüz asimetrisi, yutma güçlüğü veya kelime bulma zorluğu gibi başka nörolojik belirtiler
• Kişinin kendi konuşmasındaki değişikliğin farkında olması ama gelişimsel kekemelikteki kadar yoğun bir kaçınma davranışı göstermemesi

Ne zaman bir değerlendirme almak gerekir?

Aşağıdaki durumlarda öncelikle bir nörolog, ardından bir dil ve konuşma terapistine danışmak önemlidir:

• Daha önce hiç kekelememiş bir yetişkinde, aniden ve yeni başlayan takılmalar fark edilmişse
• Bu takılmalar bir inme, kafa travması veya başka bir nörolojik olayla aynı döneme denk geliyorsa
• Takılmalara kol-bacakta güçsüzlük, konuşmada bulanıklaşma, yutma güçlüğü gibi başka belirtiler eşlik ediyorsa
• Bilinen bir nörolojik tanısı olan bir kişide konuşma akıcılığında belirgin bir değişiklik gözleniyorsa

Ani başlayan konuşma değişiklikleri, özellikle başka nörolojik belirtilerle birlikteyse, önce acil tıbbi değerlendirme gerektirebilir; dil ve konuşma terapisi değerlendirmesi bu sürecin bir parçası olarak, durum tıbbi açıdan netleştikten sonra planlanır.

Terapi süreci nasıl ilerler?

Bir değerlendirmede dil ve konuşma terapisti, takılmaların türünü, yerini ve altta yatan nörolojik tabloyla ilişkisini incelerken, aynı zamanda dil, konuşma netliği ve gerekiyorsa yutma gibi diğer alanları da değerlendirir; çünkü nörojenik kekemelik çoğu zaman tek başına değil, daha geniş bir tablonun parçası olarak ortaya çıkar. Çalışma, kişinin konuşma hızını ve nefes desteğini düzenlemesine, gerektiğinde tempo ve ritim stratejileri kullanmasına odaklanabilir. İyileşme seyri, altta yatan nörolojik durumun kendisine bağlı olarak değişir; bazı kişilerde belirtiler zamanla kendiliğinden azalırken, bazılarında hedefe yönelik bir çalışma sürecine ihtiyaç duyulur.

Edinilmiş nörojenik kekemelik, çocukluk kekemeliğinden farklı bir kökene sahip, yetişkinlikte aniden ortaya çıkan bir tablodur. Doğru tanınması, hem doğru tıbbi yönlendirme hem de doğru terapi yaklaşımı için önemlidir.

Siz veya bir yakınınızda bir nörolojik olay sonrasında konuşma akıcılığında ani bir değişiklik fark ettiyseniz, bir değerlendirme seansıyla mevcut durumu birlikte inceleyebilir, gerekiyorsa uygun bir çalışma planı oluşturabiliriz.