Çocuğum duyduğu cümleleri olduğu gibi tekrar ediyor: Ekolali nedir?

"Su ister misin?" diye sorduğunuzda çocuğunuzun "evet" ya da "isterim" demek yerine "su ister misin?" diye aynen sizi tekrar ettiğini duyduğunuzda şaşırabilirsiniz. Ya da çocuğunuz izlediği bir çizgi filmden bir repliği, konuyla hiç ilgisi olmayan bir anda, aynı tonlama ve vurguyla tekrar edebilir. Aileler bunu genellikle "beni taklit ediyor" ya da "dalga geçiyor" diye yorumlar. Oysa dil gelişiminde bu örüntünün bir adı vardır: ekolali. Çocuğun duyduğu bir sözü, ya hemen ardından ya da bir süre sonra, aynen veya çok yakın biçimde tekrar etmesidir.

Ekolali nedir?

Ekolali, bir kişinin (burada çocuğun) az önce duyduğu ya da geçmişte duyup hafızasında tuttuğu bir sözü, kendi cümlesini oluşturmak yerine olduğu gibi tekrar etmesidir. İki türü ayırt edilir: anlık ekolali, duyulan sözün hemen o anda tekrar edilmesidir ("Su ister misin?" sorusuna "Su ister misin?" diye cevap verme gibi); gecikmiş ekolali ise daha önce duyulan bir sözün (bir çizgi film repliği, bir reklam cümlesi, bir yetişkinin sık kullandığı bir ifade) saatler hatta günler sonra, çoğu zaman bağlamla doğrudan ilgisi olmayan bir anda tekrar edilmesidir. Her iki türde de çocuk sözü rastgele değil, duyduğu haliyle -aynı tonlama, aynı vurgu ve genellikle aynı kelime sırasıyla- yeniden üretir.

Neden ortaya çıkar?

• Dili bütün kalıplar hâlinde öğrenme: Küçük çocuklar dili yalnızca tek tek kelimelerden değil, sık duydukları cümle kalıplarından da öğrenir; bir soruyu veya cümleyi bütün olarak tekrar etmek, bu kalıpları hafızaya alıp daha sonra parçalarına ayırmanın bir basamağı olabilir.
• İletişim kurma çabası: Çocuk henüz kendi cümlesini oluşturacak dil becerisine tam sahip değilken, duyduğu bir sözü tekrar ederek "seni duydum", "sırada benim" ya da "bir şey istiyorum" gibi bir iletişim niyetini karşılamaya çalışıyor olabilir.
• Sesin ve ritmin kendisinden keyif alma: Bazı çocuklar, özellikle gecikmiş ekolalide, duydukları bir cümlenin ses, tonlama veya müzikalitesini tekrarlamaktan basitçe hoşlanıyor olabilir; bu her zaman bir iletişim amacı taşımayabilir.
• İşlem süresine ihtiyaç duyma: Bir soruyu duyduktan sonra anlamlandırıp kendi cevabını oluşturmak zaman alır; bu süreyi doldururken sorunun kendisini tekrar etmek, çocuğa düşünmek için ek bir an kazandırabilir.

Hangi yaşta beklenir, ne zaman dikkat çekmeli?

Anlık ekolali, tipik olarak 18 ay-3 yaş arasında, çocuk cümle kurmayı henüz öğrenirken sıkça görülür ve dil becerileri geliştikçe kendiliğinden azalır. Bu dönemde ara sıra bir soruyu veya cümleyi tekrar etmek, gelişimin doğal bir parçası kabul edilir. Gecikmiş ekolali ise daha değişken bir örüntüdür; bazı çocuklarda kısa bir dönem görülüp geçer, bazı çocuklarda ise dil gelişiminin farklı bir yoldan ilerlediğine dair diğer belirtilerle birlikte daha uzun sürebilir. Tek başına ekolali görülmesi herhangi bir tanı anlamına gelmez; önemli olan bu örüntünün yaşla birlikte azalıp azalmadığı ve kendiliğinden üretilen cümlelerin yerini alıp almadığıdır.

Belirtiler nelerdir?

• Sorulan bir soruyu, cevap vermek yerine aynen tekrar etme ("Adın ne?" sorusuna "Adın ne?" diye cevap verme)
• Daha önce duyulan bir çizgi film repliğini veya cümleyi, bağlamla ilgisi belirsiz bir anda tekrar etme
• Tekrarın, orijinal sözdeki tonlama ve vurguyla neredeyse birebir aynı olması
• Zaman zaman aynı tekrarın, çocuğun bir isteğini karşılamak için (örneğin dolaptan bir şey istediğinde duyduğu bir cümleyi kullanarak) işlevsel bir amaçla kullanılması
• Çocuğun aynı zamanda, en azından bazı durumlarda, kendiliğinden ve konuya uygun kısa cümleler de kurabiliyor olması

Ne zaman bir değerlendirme almak gerekir?

Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistine danışmak faydalı olur:

• Ekolali 3 yaşından sonra da yoğun biçimde sürüyor ve kendiliğinden cümle kurma yerini almıyorsa
• Çocuk neredeyse yalnızca tekrarlarla iletişim kuruyor, kendi cümlelerini oluşturamıyorsa
• Ekolaliyle birlikte göz teması kurma, isim söylendiğinde tepki verme veya karşılıklı oyun gibi alanlarda da farklılıklar dikkat çekiyorsa
• Aile, çocuğun tekrarladığı sözlerin anlamını ve amacını çoğu zaman kestiremiyorsa

Bir değerlendirme, ekolalinin hangi sıklıkta ve hangi işlevlerle ortaya çıktığını, çocuğun kendiliğinden dil üretimini ve genel iletişim becerilerini bir bütün olarak inceler; bu şekilde çalışmanın gerekip gerekmediği netleşir.

Evde neler yapabilirsiniz?

• Çocuğunuz bir soruyu tekrar ettiğinde, bunu görmezden gelmek yerine kısa ve basit bir cevabı kendiniz modelleyin: "Su ister misin?" sorusuna siz de "Evet, su istiyorum" diyerek örnek olun.
• Tekrarın hangi durumda ortaya çıktığını gözlemleyin; genellikle belirli bir isteği veya duyguyu karşılamaya çalışıyor olabilir, bu ihtiyacı fark edip adını koymak yardımcı olabilir.
• Çocuğu düzeltmek yerine, söylediği tekrarı doğru cevaba dönüştürerek geri verin; zorlamadan, doğal bir sohbet tonuyla.
• Basit, öngörülebilir ve kısa cümlelerle konuşmak, çocuğun kendi cümlesini oluşturmasını tekrar etmekten daha kolay hâle getirebilir.
• Gecikmiş ekolalide tekrarlanan sözün nereden geldiğini fark etmeye çalışmak (bir çizgi film, bir günlük rutin), çocuğun o anki duygusunu veya isteğini anlamanıza yardımcı olabilir.

Terapi süreci nasıl ilerler?

Bir değerlendirmede dil ve konuşma terapisti, ekolalinin anlık mı gecikmiş mi olduğunu, hangi durumlarda ve ne işlevle ortaya çıktığını, çocuğun kendiliğinden dil üretimini ise ayrıca inceler. Çalışma genellikle çocuğun zaten sahip olduğu tekrarları işlevsel bir iletişim aracına dönüştürmeye ve kademeli olarak kendiliğinden cümle kurmayı desteklemeye odaklanır; oyun temelli etkinliklerle basit soru-cevap kalıpları doğal bağlamlarda tekrar tekrar duyurulur. Süreç çocuktan çocuğa değişir; önemli olan tekrarların zamanla kendiliğinden ve amaca uygun cümlelerle çeşitlenmesidir.

Ekolali, dilin bütün kalıplar hâlinde öğrenildiği bir dönemde ortaya çıkan, çoğu çocukta yaşla birlikte kendiliğinden azalan bir örüntüdür. Belirgin şekilde uzun sürüyor veya kendiliğinden cümle kurmanın yerini almıyorsa, doğru yönlendirmeyle üzerinde çalışılabilir bir alandır.

Çocuğunuzun soruları veya cümleleri sık sık aynen tekrar etmesiyle ilgili bir merakınız varsa, bir değerlendirme seansıyla mevcut durumu birlikte inceleyebilir, gerekiyorsa oyun temelli bir çalışma planı oluşturabiliriz.