Çocuğum konuşurken bazı kelimeleri tekrar ediyor: Bu normal mi, yoksa kekemelik mi?

Konuşmaya yeni yeni akıcılık kazanan pek çok küçük çocuk, cümle kurarken zaman zaman takılır: "Ben... ben... ben oraya gitmek istiyorum" gibi bir kelimeyi tekrarlar ya da "Şey, şey, bugün parka gidelim mi?" diyerek cümlenin başında duraksar. Bu durum pek çok aileyi endişelendirir: Acaba bu normal bir gelişim aşaması mı, yoksa kekemeliğin ilk işaretleri mi? İkisini birbirinden ayırt etmeye yardımcı olabilecek bazı ipuçları var.

Tipik akıcısızlık (typical disfluency) nedir?

Dil becerileri hızla gelişen 2-5 yaş arası çocukların çoğu, düşüncelerini kelimelere dökme hızı ile bu kelimeleri planlama hızı arasında zaman zaman bir uyumsuzluk yaşar. Çocuk aklından geçeni söylemek ister ama cümleyi nasıl kuracağını, hangi kelimeyi seçeceğini o an tam olarak bulamaz. Bu doğal uyumsuzluk, kelimenin veya cümlenin tamamının tekrarı ("İstiyorum istiyorum bunu"), "şey" veya "yani" gibi doldurma kelimeleri, ya da cümle ortasında kısa bir duraksama şeklinde kendini gösterebilir. Bu tür akıcısızlıklara tipik akıcısızlık (typical disfluency) denir ve konuşma-dil gelişiminin sık görülen, geçici bir parçasıdır.

Kekemelikte görülen akıcısızlıklar nasıl farklıdır?

Kekemelikte tekrarlar genellikle kelimenin veya cümlenin tamamında değil, sesin ya da hecenin kendisinde olur: "K-k-k-kedi" gibi bir sesin art arda, kısa aralıklarla tekrarlanması, "Kkkkedi" gibi bir sesin uzatılması veya çocuğun ağzını açtığı halde birkaç saniye hiç ses çıkaramadığı bloklar. Tipik akıcısızlıkta çocuk genellikle rahat görünürken, kekemelikte bu anlara gerginlik, göz kırpma, baş sallama gibi ek hareketler eşlik edebilir. Kısacası, neyin tekrarlandığı ve tekrarın nasıl bir hisle yapıldığı, ayrımda tekrarın sıklığından daha belirleyicidir.

Tekrarların türü neden önemli?

Bir çocuğun "gidelim mi gidelim mi" diye tüm kelimeyi tekrarlaması ile "g-g-g-gidelim mi" diye tek bir sesi tekrarlaması, kulağa benzer gelse de farklı süreçlere işaret eder. Kelime ve cümle düzeyinde tekrarlar, çoğunlukla çocuğun düşüncesini organize etme çabasıyla ilgilidir ve dil gelişimi ilerledikçe azalır. Ses ve hece düzeyinde tekrarlar ile uzatmalar ise konuşmanın motor planlama ve üretim sürecindeki bir kesintiye işaret edebilir ve bu örüntü kekemelikte daha sık görülür.

Eşlik eden davranışlara dikkat

Ailelerin gözlemleyebileceği bir diğer önemli ayrım, çocuğun takıldığı anlarda nasıl tepki verdiğidir. Tipik akıcısızlıkta çocuk genellikle bundan habersizdir ve konuşmaya rahatça devam eder. Kekemelikte ise zamanla çocukta şu işaretler görülebilir: Konuşurken göz temasından kaçınma, belirli kelimelerden veya seslerden kaçınıp başka bir kelimeyle değiştirme, konuşmadan önce nefesini tutma veya gerginlik belirtileri, ya da konuşmaktan kaçınmaya başlama. Bu tür eşlik eden davranışlar, sadece tekrarın kendisinden daha fazla dikkat gerektirir.

Aile öyküsü bir rol oynar mı?

Ailede kekemelik öyküsü olması, bir çocuğun akıcısızlıklarının kalıcı bir kekemeliğe dönüşme olasılığını artırabilecek faktörlerden biri olarak kabul edilir. Bu tek başına bir tanı anlamına gelmez, ancak ailede kekemelik öyküsü varsa çocuğun konuşma akıcılığını biraz daha yakından izlemek, herhangi bir değişiklik fark edildiğinde daha erken bir değerlendirme talep etmek faydalı olabilir.

Evde neler yapabilirsiniz?

• Çocuğunuz takıldığında sözünü kesmeyin, "yavaş konuş" ya da "tekrar söyle" gibi düzeltici uyarılar yapmayın; bu, çocuğun konuşma kaygısını artırabilir.
• Kendi konuşma hızınızı biraz yavaşlatın ve çocuğunuzla konuşurken aranıza doğal duraklamalar koyun; bu, model olarak çocuğun da rahatlamasına yardımcı olabilir.
• Çocuğunuz bir şey anlatırken göz teması kurup sabırla dinleyin, cümlesini onun yerine tamamlamaktan kaçının.
• Günlük hayatta konuşma için baskı hissettirmeyen, rahat bir ortam sağlamaya özen gösterin; sorular yerine zaman zaman gözlemlerinizi paylaşarak sohbeti sürdürün.

Ne zaman bir terapiste danışmalı?

Kısa süreli, kelime ve cümle düzeyinde görülen, çocuğun rahatsız olmadığı tekrarlar genellikle zamanla kendiliğinden azalır ve tek başına endişe verici değildir. Ancak ses veya hece tekrarları, sesin uzatılması, bloklar, gerginlik belirtileri ya da konuşmaktan kaçınma davranışları fark ederseniz, ya da bu akıcısızlıklar birkaç aydan uzun süredir devam ediyor ve giderek artıyorsa, bir Dil ve Konuşma Terapisti tarafından değerlendirilmesi faydalı olur.

Çocuğunuzun konuşmasındaki tekrarların hangi kategoriye girdiğinden emin değilseniz, bir değerlendirme seansıyla konuşma akıcılığını birlikte gözlemleyip gerekip gerekmediğini netleştirebiliriz.