Çocuğum sadece kendi bardağına "bardak" diyor, başka bardaklara demiyor: Yetersiz genelleme (underextension) nedir?

Daha önce bu blogda, çocukların bir kelimeyi olması gerekenden geniş bir anlamda kullandığı aşırı genellemeyi (overextension) ele almıştık: Dört ayaklı her hayvana "köpek" demek gibi. Bazı çocuklarda ise tam tersi bir örüntü görülür: Öğrendikleri kelimeyi olması gerekenden çok daha dar, neredeyse tek bir nesneye özel bir anlamda kullanırlar. Örneğin çocuk "bardak" kelimesini öğrenir ama bu kelimeyi yalnızca evdeki kendi plastik bardağı için kullanır; mutfaktaki cam bardağa, kafedeki bardağa veya babasının bardağına aynı adı vermez. Bu örüntüye yetersiz genelleme (underextension) denir.

Yetersiz genelleme (underextension) nedir?

Kelime öğrenimi, bir kelimeyi tek bir örnekle değil, o kelimenin işaret ettiği kategorinin ortak özellikleriyle ilişkilendirmeyi gerektirir. Çocuk "top" kelimesini öğrendiğinde, bunun sadece evdeki kırmızı topa değil, yuvarlak, zıplayan, farklı renk ve boyuttaki tüm nesnelere işaret ettiğini de zamanla kavramalıdır. Yetersiz genellemede çocuk bu genişletme adımını henüz atmamıştır: Kelime, öğrenildiği ilk bağlama veya nesneye sıkı sıkıya bağlı kalır. Çocuk "ayakkabı" der ama bu yalnızca kendi spor ayakkabısıdır; annesinin topuklu ayakkabısına veya kardeşinin botuna bu adı vermez.

Aşırı genellemeden farkı ne?

Aşırı genellemede çocuk bir kelimeyi gerektiğinden geniş kullanır (her tüylü hayvana "kedi" demek gibi); yetersiz genellemede ise tam tersine, kelimeyi gerektiğinden dar kullanır. İkisi de kelime dağarcığı gelişiminin doğal, geçici uğraklarından sayılır ve genellikle aynı çocukta farklı kelimelerde iç içe görülebilir: Bir kelimede aşırı genelleme yaparken başka bir kelimede yetersiz genelleme yapabilir. Her iki örüntü de çocuğun kelimelerin sınırlarını ve kategorilerini deneme yanılma yoluyla öğrendiğinin bir işaretidir.

Neden oluşur?

Küçük çocuklar bir kelimeyi genellikle tek, somut bir örnekle karşılaşarak öğrenir: Kendi biberonu, kendi battaniyesi, ailenin köpeği. Kelimenin hangi ortak özelliklere (şekil, işlev, malzeme) dayandığını ayırt etmek zaman ve tekrarlı deneyim gerektirir. Çocuk yeterince farklı örnekle karşılaşmadıysa, kelimeyi ilk öğrendiği dar bağlamda tutmaya devam edebilir. Bu, bir dil bozukluğu değil, kelime öğreniminin doğal bir aşamasıdır.

Ne zaman doğal, ne zaman dikkat gerektirir?

Yetersiz genelleme, özellikle 12-30 ay arasında sık görülen ve tek başına endişe verici olmayan bir örüntüdür. Çoğu çocukta yaş ilerledikçe ve farklı ortamlarda aynı kelimeyle daha çok karşılaştıkça kendiliğinden çözülür. Ailelerin daha yakından izlemesi gereken durumlar şunlardır:

• Kelime dağarcığı yaşına göre belirgin şekilde sınırlıysa ve yeni kelime öğrenme hızı çok yavaşsa.
• Çocuk, aynı kelimeyi farklı örneklerle defalarca karşılaşmasına rağmen (örneğin parkta, kitapta, evde farklı köpekler görmesine rağmen) kelimeyi genişletmiyorsa.
• Yetersiz genellemeye ek olarak sözcük dizimi, cümle kurma veya sesletimde de belirgin gerilikler varsa.

Bu durumlarda örüntünün kendisi değil, genel dil gelişiminin bütünsel hızı değerlendirilmelidir.

Evde neler yapabilirsiniz?

• Kelimeyi öğrendiği nesnenin dışında, aynı kategoriye giren farklı örneklerle birlikte tekrar edin: Çocuk "bardak" derken yalnızca kendi bardağını kastediyorsa, "Bak, bu da bir bardak, bu da bir bardak" diyerek farklı renk, boyut ve malzemedeki bardakları gösterin.
• Resimli kitaplarda aynı kategoriden farklı görselleri birlikte inceleyin: "Köpek" kelimesini öğrenen bir çocuğa kitaptaki büyük köpeği, küçük köpeği, farklı renkteki köpeği gösterip her birini aynı adla adlandırın.
• Günlük yaşamda kelimeyi farklı bağlamlarda kullanın: "Ayakkabı" kelimesini sadece çocuğun kendi ayakkabısı için değil, "Annemin ayakkabısı", "Kardeşinin ayakkabısı" gibi cümlelerle de tekrarlayın.
• Çocuğun kelimeyi dar kullandığını fark ettiğinizde düzeltmek yerine, doğru genişletilmiş kullanımı doğal bir şekilde modelleyin; baskı yapmadan tekrar, bu aşamada en etkili yöntemdir.

Ne zaman bir terapiste danışmalı?

Yetersiz genelleme tek başına, kısa süreli görüldüğünde bir dil ve konuşma terapistine başvurmayı gerektirmez. Ancak kelime dağarcığı yaşına göre belirgin şekilde sınırlıysa, yeni kelime öğrenimi çok yavaşsa veya bu örüntüye cümle kurma ya da sesletimde başka gerilikler eşlik ediyorsa, genel dil gelişimini bir uzman gözüyle değerlendirmek faydalı olur.

Çocuğunuzun kelime kullanımıyla ilgili gözlemlerinizden emin değilseniz, bir değerlendirme seansıyla dil gelişimini birlikte inceleyip gerekirse nasıl destekleyebileceğinizi netleştirebiliriz.